Tháng chín là tháng vẫn còn nằm trong mùa mưa bão, nhưng đôi khi bầu trời đêm trong vắt đến lạ kì để cho chúng ta thấy vẻ đẹp thiên nhiên với vô vàn tinh tú.
Nếu sống ở miền quê thì còn gì lý tưởng bằng thời điểm này, vừa ăn cơm tối xong ngước mắt lên chúng ta đã thấy Sông Ngân như dải lụa bạc vắt ngang bầu trời từ Tây Nam sang Đông Bắc. Dòng Sông Ngân nơi có câu chuyện buồn về Ngư Lang Chức Nữ, nơi có ông Thần Nông đang tát nước trên cánh đồng cổ tích.

Hãy cùng tôi đưa mắt lang thang một vòng bầu trời sao tháng chín.Nhưng trước đó chúng ta cần nhớ lại qui luật trong sự vận động của thiên cầu.

- Trong đêm các chòm sao từ từ dịch chuyển từ Đông sang Tây quay vòng quanh sao Bắc Cực.
- Cùng một thời điểm nhưng ngày hôm sau các chòm sao sẽ dịch chuyển về phía tây so với vị trí của nó vào ngày hôm trước một ít (quanh sao Bắc cực).

Thời điểm trong bài viết chính xác cho một ngày vào giữa tháng 9 với thời gian quan sát thuận tiện vào khoảng 8 giờ tối, là thời khắc nghỉ ngơi sau một ngày làm việc mệt nhọc. Với các thời điểm quan sát khác vào đầu hoặc cuối tháng và thời gian sớm hay muộn hơn trong đêm, các bạn có thể dựa vào sự vận chuyển của bầu trời mà điều chỉnh cho phù hợp.

Xuôi theo sông Ngân Hà bạn hãy cùng tôi khám phá vẻ đẹp của bầu trời sao.

Hướng Tây Nam
Để thưởng thức vẻ đẹp của bầu trời, chi bằng đầu tiên chúng ta hãy bắt đầu từ hướng Tây Nam, nơi khởi đầu của Sông Ngân cũng là nơi thấy dòng Sông Ngân rõ nhất.



Hướng Tây Nam lúc này có một trong những chòm sao sáng và đẹp nhất của bầu trời đêm - chòm Bọ cạp (Scorpius).

Chòm Scorpius là một chòm sao Hoàng Đạo đại diện cho những người sinh ra vào tháng 11 (24/10 - 21/11), hình dạng của chòm theo quan niệm của phương tây là một con Bọ Cạp đang cong đuôi. Nhưng hãy tạm quên đi tất cả, giống như tôi buổi đầu ngắm sao, các bạn có thấy nó giống như bản đồ của nước Việt Nam ta không nào !

Từ phần đuôi của Bọ Cạp lên cao một chút ta sẽ bắt gặp nhóm sao sáng của chòm Cung Thủ Nhân Mã (Sagittarius), đây là chòm sao Hoàng Đạo đại diện cho tháng 12. Chòm Cung Thủ Nhân Mã rất dễ nhận biết bởi có nhóm sáu sao sáng tạo thành một chiếc gàu tương tự như chiếu gàu của Bắc Đẩu (7 sao sáng trong chòm Đại Hùng), trong thiên văn Phương Đông nó có tên gọi là Nam Đẩu Lục Tinh.

Về tên gọi theo nghĩa tiếng Anh chòm này phải gọi là chòm Cung Thủ với hình dạng một Nhân Mã bắn cung. Nhưng đa phần chúng ta gọi là Nhân Mã mà ít biết còn có một chòm Nhân Mã khác gọi theo đúng tên ở phương Nam. Với tôi để tránh trùng tên tôi gọi tên chòm theo ý riêng của mình là Cung thủ Nhân mã.

Ngân Hà chảy qua phần đuôi của Bọ Cạp và gần như toàn bộ chòm Cung Thủ Nhân Mã đây là đoạn đẹp nhất của Ngân hà nơi có dày đặc các sao nhỏ mà chúng ta chỉ phân biệt được khi nhìn qua ống nhòm.

Đây là vùng sao trong dân gian Việt Nam, nếu như bạn đã nghe ai đó nói trên trời có ông Thần Nông thì hãy cùng tôi xem điều đó có thật không nào ?!. Theo những gì tôi được bà hướng dẫn thưở bé khi mới bắt đầu biết ngắm sao thì dân gian Việt Nam khi nhìn vùng sao chòm Bọ Cạp tưởng tượng ra hình ảnh của ông Thần Nông đang khom lưng tát nước. Hãy giàu trí tưởng tượng một chút để nhận ra phần đầu của chòm Bọ Cạp là chiếc nón lá của ông Thần Nông đang đội, và ông đang tát nước bằng chiếc gàu trong chòm Cung Thủ Nhân Mã kề bên.

Trên dòng sông Ngân còn có một chú vịt đang bơi ! Nếu trời trong vắt bạn có thể nhận ra một chuỗi ngọc trai mờ mờ là hình dạng của chòm sao Astraulis Corona (Nam miện) cong cong giống như ức của của một chút vịt.

Theo dòng chảy của sông Ngân lên cao phía thiên đỉnh chúng ta sẽ bắt gặp tam giác mùa hè với 3 sao sáng Vega (chòm Lyra – Thiên Cầm) , Deneb (chòm Cygnus - Thiên Nga) và Altair (chòm Aquila – Đại Bàng) với sao Altair là đỉnh nhọn hướng về phía Nam.



Sông Ngân khi chảy qua chòm Thiên Nga thì tách ra làm hai nhánh. Chòm Thiên Nga còn có tên gọi khác là Thập Tự Phương Bắc vì hình dạng như cây thánh giá của nó đối ngược với chòm Thập Tự Phương Nam.

Cũng như chòm Thập Tự Phương Nam đây là chòm sao quan trọng trong việc định hướng, đường thẳng nối sao Deneb sao sáng nhất trong chòm ở đỉnh thập tự với sao Gienah ở cạnh sẽ chỉ gần như chính xác hướng Bắc.

Gần đầu của chòm Đại Bàng có một chòm sao nhỏ mờ nhưng có dạng rất đẹp phần đầu của chòm là một hình thoi nhỏ đó là chòm Cá Heo (Delphinus)

Rằm tháng 7 vừa qua, khiến chúng ta nhớ lại câu chuyện buồn của Ngưu Lang – Chức Nữ. Dòng sông Ngân ngăn đôi hai bờ, Ngư Lang ( sao Altair) ở  bờ Tây còn nàng Chức Nữ phía bờ Đông xa hơn về phương bắc. Sao Ngưu Lang rất dễ nhận biết vì cạnh nó nằm giữa và gần như thẳng hàng với hai sao nhỏ. Chức Nữ (Vega) là ngôi sao sáng thứ 5 trên bầu trời nếu không kể Sao Mộc ( một hành tinh là vật thể sáng thứ 4 ) thì nó là sao sáng nhất lúc này với ánh trắng xanh.

Chúng ta đến đoạn kết thúc của Sông Ngân phía chân trời đông bắc.



Ở vị trí này có một chòm sao với hình dạng khá đặc biệt hình chữ M – Chòm Tiên Hậu (Cassiopeia). Tiên hậu nằm ở phía đôi diện của chòm Đại Hùng quanh sao Bắc Cực, nên ở các nước có vĩ độ thấp như nước ta khi thấy chòm Tiên Hậu thì chòm Đại Hùng với bảy sao Bắc Đẩu quen thuộc đang nằm dưới chân trời. Để xác định hướng gần đúng đến sao Bắc Cực từ chòm Tiên Hậu chúng ta kẻ một đường thẳng từ sao ở đỉnh cân của hình M với sao nhỏ ở đáy.

Từ Tiên Hậu đưa mắt về phía đông sẽ bắt gặp hình vuông trong chòm Phi Mã ( Pegasus). Có hình dạng đặc biệt nên chòm Phi Mã rất dễ nhận biết và  nó là một trong nhưng chòm sao quan trọng trong việc định hướng và xác định ra các chòm sao khác quanh nó. Nối cạnh hình vuông ở phía thấp về chân trời ta sẽ được một đường đẳng về hướng sao Bắc Cực.

Hướng bắc

Ở miền bắc hay trung việc xác định chòm Tiểu Hùng và sao Bắc Cực có thể rất dễ dàng, nhưng ở miền Nam như TPHCM độ cao sao Bắc Cực chỉ khoảng 10 độ thường khuất sau mái nhà hay cây cối vì thế xác định rất khó khăn. Vào lúc này để xác định sao Bắc Cực các bạn có thể dựa vào chòm Tiên Hậu hay Phi Mã rồi lần tìm ra như trên.



Ở hướng tây bắc lúc này là chòm Hec_quyn (Hercules) có dạng tựa chiếc nơ gần chòm Thiên Cầm. Phía bắc còn có chòm sao Thiên Long (Draco) với “đầu Rồng” là một hình thang nhỏ, 2 sao sáng nhất lại hợp với một sao nhỏ trong chòm Hec_quyn tạo thành 1 tam giác cân rất dễ nhận biết.
Phía dưới của chòm Hec_quyn chếch về hướng tây, nếu trời trong bạn sẽ thấy chòm Bắc Miện (Corona Borealis) là một nhóm sao mờ cong hình móng ngựa.

Phía Đông Nam - Một vùng trời với các vì sao cô đơn.

Phía chân trời Nam - Đông Nam lúc này là các chòm sao mờ như : Nam Ngư (Piscis Austrius), Con Sếu (Grus)… Tuy vậy lại có một số sao cấp 1 và cấp 2 sáng nổi bật rất dễ nhận biết. Từ chìa khóa của bầu trời là chòm Phi Mã kẻ một đường thẳng từ cạnh trên của hình vuông ta sẽ bắt gặp một ngôi sao sáng lẻ loi – sao Fomalhaut -sao sáng thứ 13 của bầu trời trong chòm Nam Ngư.



Như vậy các bạn đã cùng tôi thưởng ngoạn một vòng bầu trời sao tháng 9, với các chòm sao sáng nổi bật của bầu trời. Từ các chòm sao sáng này các bạn có thể dựa vào bản đồ sao và các chương trình mô phỏng để tìm ra các chòm sao khác theo vị trí quan hệ của chúng trên bầu trời.
Bài viết sử dụng với thời gian khoảng 8 giờ tối một ngày giữa tháng 9, nhưng bầu trời sao sẽ không thay đổi nhiều trong suốt tháng chín và sang cả đầu tháng mười, các bạn có thể điều chỉnh cho phù hợp với thời gian mình quan sát theo các qui luật vận động của bầu trời ở đầu bài viết.

Nguyễn Tuấn (HAAC)

Các hình vẽ trong bài sử dụng chương trình mô phỏng bầu trời Stellarium, đây là một chương trình mã nguồn mở có ngôn ngữ Việt. Các bạn có thể download Stellarium tại www.stellarium.org
Bản  đồ sao dùng cho tháng 9 các bạn có thể download tại
http://www.skymaps.com/downloads.html
Chọn phần bán cầu bắc Northern Hemisphere. Bản đồ phù hợp nhất cho các nước có vĩ độ trên 40 độ, đối với Việt Nam có vĩ độ thấp cần chỉnh lại cho phù hợp khi sử dụng quan sát.
Hoặc sử dụng chương trình tạo bản đồ sao trực tuyến trên website vietastro để tạo bản đồ sao ứng với từng đêm