Thuật ngữ “Trăng Xanh” dùng để chỉ những việc vô lý và hiếm xảy ra. Vậy lần cuối cùng mà bạn thấy mặt trăng chuyển sang màu xanh là khi nào?

Theo truyền thuyết dân gian, Trăng Xanh là hiện tượng trăng tròn xuất hiện 2 lần trong một tháng dương lịch. Thường thì mỗi tháng có một lần trăng tròn, nhưng thỉnh thoảng trong tháng vẫn có 2 lần trăng tròn như vậy. Nguyên nhân là bởi vì một chu kỳ trăng là 29 ngày, trong khi hầu hết các tháng dương lịch có từ 30 đến 31 ngày; vì vậy việc xảy ra 2 lần trăng tròn trong một tháng là điều có thể. Ví dụ ta có 2 lần trăng tròn vào năm 2004 : ngày 2 tháng 7 và ngày 31 tháng 7. Điều này diễn ra cứ khoảng 2.5 năm/lần.

Tuy nhiên ta cũng có thể tự chụp những bức ảnh Mặt Trăng có màu xanh bằng cách sử dụng một ống kính chỉ lọc ánh sáng màu xanh. Đó là điều mà Kostian Iftica thực hiện vào ngày 2 tháng 7 khi ông ta chụp Mặt Trăng lúc đang bắt đầu mọc ở Brighton, Mass.

Tháng 7 năm 2004 đã có một lần trăng tròn vào ngày 2 tháng 7. Lần trăng tròn thứ 2 trong tháng, ngày 31 tháng 7, được định nghĩa như là Trăng Xanh. Nhưng thực sự Mặt Trăng có màu xanh vào lúc ấy thật không? Có thể là không. Ngày xảy ra trăng tròn không có ảnh hưởng gì đến màu sắc của Mặt Trăng. Trăng vào ngày 31 tháng 7 sẽ có màu xám ngọc trai như bình thường. Nếu như không bị tác động bởi các yếu tố khác……
Cách đây không lâu có một thời gian, khi mọi người tối nào cũng thấy trăng có màu xanh. Lúc trăng tròn, bán nguyệt hay trăng khuyết, trăng đều có màu xanh dương, ngoại trừ một vài buổi tối trăng có màu xanh lá cây.

Đó là vào năm 1883, khi ngọn núi lửa Krakatoa ( Indonesia) phun trào. Các nhà khoa học đã so sánh đợt phun trào này giống như một vụ nổ bom nguyên tử 100 triệu tấn. Người dân sống trong khu vực có bán kính 600km gần đó có thể nghe thấy tiếng nổ to như tiếng đại bác. Tro bụi của núi lửa bay lên tới tận tầng trên cao nhất của bầu khí quyển Trái Đất. Và Mặt Trăng trở nên có màu xanh….
Nguyên nhân của hiện tượng chuyển màu xanh của Mặt Trăng là do tro bụi của núi Krakatoa làm cho những đám mây ở đây bị phủ đầy bởi các hạt phân tử bụi với kích thước chỉ 1 micromet (một phần triệu mét). Những hạt bụi này đủ nhỏ để hấp thu các tia sáng đỏ, và cho phép các ánh sáng màu khác đi qua. Ánh sáng trắng của Mặt Trăng khi xuyên qua những đám mây này sẽ có màu xanh dương, và thỉnh thoảng là màu xanh lá cây.

Hiện tượng trăng có màu xanh kéo dài nhiều năm sau đó sau lần phun trào núi lửa đó. Thêm vào đó người ta còn thấy hiện tượng mặt trời có màu tím như màu hoa oải hương và những đám mây phát sáng trong đêm (noctilucent clouds). Tro bụi này còn tạo nên một quang cảnh hoàng hôn đỏ rực rỡ đến mức – theo như lời kể của Scott Rowland (nhà nghiên cứu hoạt đông núi lửa ở University of Hawaii) - người ta tưởng rằng đang có hỏa hoạn xảy ra và huy động lực lượng cứu hỏa ở New York, Poughkeepsie và New Haven để dập tắt “đám cháy”. 

Núi lửa Krakatoa vẫn còn cháy âm ỉ nhiều năm sau đó. Credit: Robert W. Decker of Volcano World

Tuy nhiên, những lần phun trào núi lửa khác có cường độ nhỏ hơn cũng có thể tạo ra hiện tượng Trăng Xanh vào năm 1980 núi St. Helens, năm 1983 núi lửa El Chichon (Mexico), và năm 1991 núi Pinatubo. Như vậy, nguyên nhân chính làm mặt trăng có màu xanh là do các phân tử bụi trong không khí có kích thước lớn hơn bước sóng đỏ (0.7 micromet) và không có lẫn các loại bụi khác. Điều này hiếm khi xảy ra. Nhà vật lý học Sue Ann Bowling (University of Alaska) cho rằng : “Vào ngày 23 tháng 9 năm 1950, các đám cháy ở Alberta vẫn âm ỉ kéo dài trong nhiều năm và đột ngột bùng cháy lớn. Gió mang theo khói bụi về phía Đông và Nam với một tốc độ bất thường, và cộng thêm một lượng lớn các hạt bụi có đường kính khoảng 1 micromet – lớn hơn ánh sáng đỏ và vàng. Bất cứ nơi nào lượng khói vừa đủ rõ để có thể thấy được mặt trời, thì chúng có màu tím hoa oải hương hoặc màu xanh dương. Ontario và những vùng ven bờ biển đông của Mỹ đều bị ảnh hưởng bởi hiện tượng này những ngày tiếp sau đó. Khói vẫn tiếp tục di chuyển và 2 ngày sau, người ta lại thấy qua những làn sương dày đặc ở Anh, mặt trời xuất hiện với màu chàm, và tiếp theo sau đó là hiện tượng trăng xanh vào buổi tối.

Khói bụi từ các trận cháy rừng cũng có thể gây ra hiện tượng trăng xanh miễn là đám cháy tạo ra khói với những phân tử bụi có kích thước 1 micromet. Photo credit: John McColgan of the Bureau of Land Management, Alaska Fire Service.

Chính xác hơn thì, trăng sẽ có màu đỏ. Những đám mây với tro và bụi bay vào không khí bởi các vụ hỏa hoạn hoặc các cơn bão thường chứa các phân tử có kích thước đa dạng hơn. Phần lớn chúng nhỏ hơn 1 micromet, và chúng sẽ ko cho ánh sáng xanh đi qua. Trong trường hợp này, các đám mây đó sẽ làm chúng ta thấy Mặt Trăng có màu đỏ. Thật ra, hiện tượng Trăng Xanh có màu đỏ phổ biến hơn nhiều.

______________________________________________________________

Thực ra khái niệm Trăng Xanh ngày nay bị hiểu sai. Cụm từ Trăng xanh được sử dụng trong lịch của người Maine dùng để chỉ một vụ mùa có 4 kỳ trăng tròn thay vì 3 kỳ như bình thường. Tuy nhiên trong một bài viết của tạp chi Sky & Telescope, người viết đã nói "trăng tròn thứ hai trong một tháng cụ thể". Lỗi sai này một lần nữa bị lặp lại trong một chương trình radio trong năm 1980. Hiscock và nhà thiên văn học Donal W. Olson (Texas) đã giúp tờ tạp chí sửa chữa toàn bộ và nhận sai lầm năm 1999 của họ. Lỗi sai này đã làm cho rất nhiều người ngày nay định nghĩa: hiện tượng trăng xanh là lần trăng tròn thứ 2 trong một tháng cụ thể.

________________________________________________________

Trang Nguyễn - HAAC
Theo NASA